Біз МФО-ларды қалай таңдап, бағалаймыз

Қазақстанда микрокредит беретін ұйымдар саны жүздеп саналады, және олардың барлығы сыртынан бірдей көрінеді: жылдам мақұлдау, аз құжат, ыңғайлы қосымша. Бірақ шарттардың артында тұрған ақпарат — сыйақы мөлшерлемесі, толық құны, айыппұл жүйесі, өтелу тәртібі — жиі көрінбей қалады. Дәл осы себепті салыстыру субъективті пікірге емес, тексерілетін критерийлерге сүйенуі керек.

Біз — тәуелсіз ақпараттық редакция. Микрокредит бермейміз, өтінімдер бойынша шешім қабылдамаймыз және қандай да бір МФО-ның мүддесін білдірмейміз. Біздің міндетіміз — қолжетімді ресми және ашық дереккөздерден мәлімет жинау, оны тексеру және пайдаланушыға түсінікті түрде жеткізу.

Осы бетте біздің әдістемеміздің қалай құрылғанын толық көрсетеміз: қандай ұйымдар шолуларға түсе алады, не тексереміз, қандай белгілер бір МФО-ны тізімнен алып тастауға негіз болады және сіз өзіңіз қалай тексере аласыз.

Тәуелсіз редакцияның негізгі қағидалары

Біздің жұмысымыз бірнеше қағидаға негізделеді:

• Тәуелсіздік. Материал дайындау кезінде белгілі бір МФО-ны жарнамалау мақсаты қойылмайды. Ешбір ұйым рейтингте жоғары орын алу үшін ақы төлей алмайды.
• Тексерілетіндік. Әр тұжырым тексеруге келетін дереккөзге сүйенеді — реестр, ресми сайт, шарт үлгісі немесе жария қолжетімді ақпарат.
• Нәтижеге кепілдік жоқтығы. Рейтингте болу немесе жоғары баллы алу — өтінімнің міндетті түрде мақұлданатынын білдірмейді. Соңғы шешім әрқашан нақты МФО-ның скорингіне және ішкі саясатына байланысты.
• Фактіні пікірден бөлу. Лицензия бар-жоғы — тексерілетін факт. Клиенттің тәжірибесі немен байланысты бағалау — редакциялық пікір немесе пайдаланушы шолуы. Мәтінде бұл екеуі ешқашан араласпайды.

Тізімге қандай МФО түсе алады

Шолуға кіру үшін ұйым бірнеше алдын ала шартты қанағаттандыруы керек:

1. Ұйым Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (АРРФР) микроқаржы ұйымдарының тізілімінде тіркелген болуы керек.
2. Заңды тұлғаның атауы, БСН-і және лицензия мәртебесі ресми сайттағы мәліметтермен сәйкес келуі керек.
3. Ұйымның нақты, жалпыға қолжетімді шарт үлгісі немесе қаржылық қызмет көрсету туралы ережесі болуы керек.
4. Сайтта немесе қосымшада сыйақы мөлшерлемесі, ГЭСВ (жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі) және қосымша төлемдер туралы ақпарат жасырылмаған болуы керек.

Осы шарттардың біреуі орындалмаса, ұйым толық шолуға емес, тек ескерту деңгейіндегі жазбаға түсуі мүмкін немесе мүлде қамтылмайды.

Бағалаудың жеті негізгі критерийі

Рейтингке түскен әр МФО бірдей жеті бағыт бойынша тексеріледі. Бұл — біздің әдістеменің өзегі.

1. Заңдылық және лицензия мәртебесі

Ең алдымен тексеретін нәрсе — ұйымның «Микроқаржылық қызмет туралы» 2012 жылғы 26 қарашадағы № 56-V Заңға сәйкес жұмыс істеп жатқандығы. Біз мыналарды салыстырамыз:

• АРРФР тізілімінде ұйымның бар-жоғы;
• лицензия мәртебесі — қолданыстағы, тоқтатылған немесе қайтарып алынған;
• заңды тұлғаның атауы мен БСН-нің сайттағы деректермен сәйкестігі.

Егер ұйым тізілімде табылмаса немес лицензия мәртебесі күмән тудырса, материал жарияланбайды немесе анық ескертумен беріледі.

2. Микрокредиттің нақты құны

Мөлшерлеме жарнамада көрсетілген сан ғана емес. Толық құнға мыналар кіреді:

• жылдық сыйақы мөлшерлемесі;
• ГЭСВ — заңнамада белгіленген шектен аспауы тиіс жылдық тиімді мөлшерлеме;
• рәсімдеу, қарау немесе төлемдерді кешіктіру үшін алынатын қосымша комиссиялар;
• мерзімінен өткен төлем бойынша айыппұл және өсімпұл мөлшері.

Біз шарт мәтінінде немен нақты көрсетілген деректерді салыстырамыз, жарнамалық баннердегі санды емес. Айыппұл мен өсімпұлдың шектеулері заңнамада белгіленген нормаларға сәйкес болуы тиіс — бұл да тексеру нысаны.

3. Шарттардың икемділігі

Мұнда қарастырылады:

• қайтару мерзімінің нұсқалары және ұзарту (пролонгация) мүмкіндігі;
• мерзімінен бұрын өтеу кезінде айыппұл салынбауы;
• қайталама өтінім берген клиенттерге арналған жағдайлар.

4. Рәсімдеудің жылдамдығы мен ыңғайлылығы

Онлайн өтінім беру процесінің қаншалықты түсінікті екенін, қандай құжаттар талап етілетінін және шешім қабылдау уақыты қандай екенін бағалаймыз. Бұл жерде жылдамдық артықшылық болып саналады, бірақ ол ешқашан шарттың мөлдірлігінен маңыздырак емес.

5. Клиент тәжірибесі мен беделі

Пайдаланушы пікірлері мен репутациялық ақпарат бөлек санат ретінде қарастырылады. Біз мыналарды ескереміз:

• бірнеше тәуелсіз дереккөздегі пікірлердің жалпы бағыты;
• берешекті өндіріп алу тәжірибесіне қатысты қайталанатын шағымдар;
• тұтынушыларға қатысты сот немес реттеуші органдардың ашық шешімдері (болған жағдайда).

Жалғыз пікір негізінде қорытынды жасалмайды — назарға тек қайталанатын үрдіс алынады. Сонымен қатар, пікірлер — редакциялық факт емес, пайдаланушы тәжірибесі ретінде белгіленеді.

6. Шарт пен қосымша төлемдердің мөлдірлігі

Шартта мыналардың анық көрсетілгеніне назар аударамыз:

• толық сыйақы мөлшерлемесі және ГЭСВ;
• өтеу кестесі және оны есептеу тәртібі;
• қосымша қызметтер (сақтандыру, SMS-хабарлама және т.б.) міндетті емес екені;
• мерзімінен өткен төлем бойынша қолданылатын шаралар тәртібі.

Егер шартта осы тармақтардың бірі жасырын немес шатастырушы түрде берілсе — бұл мөлдірлік бойынша баллды төмендетеді.

7. Қарызалушыға жауапкершілікпен қарау

Жауапты кредит беру дегеніміз — клиенттің төлем қабілетін бағалау, борышты қайта құрылымдау мүмкіндігін ұсыну, сондай-ақ мерзімінен өткен борыш бойынша заңмен белгіленген шектерден аспау. Бұл бағыт бойынша ұйымның қарызды өндіру саясаты, борышкерлермен байланысу тәртібі және заңды түрде рұқсат етілген айыппұл шегінен аспауы тексеріледі.

Қызыл жалауша: қандай белгілер МФО-ны тізімнен шығарады

Төмендегі белгілердің кез келгені байқалса, ұйым толық шолуға кірмейді немесе рейтингтен алып тасталады:

• Тізілімде жоқтығы. АРРФР тізілімінде ұйым табылмайды немесе лицензия мәртебесі тоқтатылған.
• Заңды тұлға деректерінің сәйкессіздігі. Сайтта көрсетілген БСН немес атау ресми деректермен сәйкес келмейді.
• Алдын ала төлем талап ету. Займ алу үшін «комиссия», «сақтандыру» немес «шешім қабылдау ақысы» ретінде алдын ала төлем сұрайтын ұйымдар.
• «Кепілдендірілген мақұлдау» уәдесі. Скорингсіз немес тексерусіз 100% мақұлдау кепілдігін беретін ұйымдар — бұл нақты микроқаржы практикасына сәйкес келмейтін белгі.
• ГЭСВ туралы ақпараттың жоқтығы. Сайтта немес шартта толық құн көрсетілмеген жағдайда.
• Жасырын комиссиялар. Алдын ала хабарланбаған қосымша төлемдер.
• Түсініксіз қосымша қызметтер. Клиенттің келісімін нақты алмай қосылатын сақтандыру немес басқа қызметтер.
• Шарттың немес маңызды ақпараттың жоқтығы. Толық шарт мәтінін алдын ала оқу мүмкіндігінің болмауы.
• Клон-сайт белгілері. Домен, дизайн немес байланыс деректерінің басқа танымал ұйымға ұқсас болып, шатастыруға арналғаны байқалуы.

Бұл белгілер туралы жазғанда белгілі бір компанияға айып тағу емес, тек тексеруге негіз болған факт ретінде көрсетілетінін атап өткен жөн.

МФО-ны өз бетіңізше қалай тексеруге болады

Кез келген ұйыммен шарт жасамас бұрын мына тәртіппен өз бетіңізше тексеру ұсынылады:

1. АРРФР тізілімін тексеріңіз. Ұйым Агенттіктің ресми тізілімінде тіркелгенін растаңыз.
2. Заңды тұлғаны салыстырыңыз. Сайтта көрсетілген атау мен БСН тізілімдегі деректермен сәйкес келуі керек.
3. Лицензия мәртебесін анықтаңыз. Лицензия қолданыста ма, әлде тоқтатылған ба — осыны тексеру маңызды.
4. Домен мен байланыс деректерін тексеріңіз. Ресми сайттың мекенжайы, телефон нөмірі және заңды мекенжайы ашық дереккөздердегі мәліметтерге сай келуі керек.
5. Шарт үлгісін мұқият оқыңыз. Мөлшерлеме, ГЭСВ, өтеу кестесі және айыппұл жүйесі анық жазылған болуы тиіс.
6. Қосымша төлемдерге назар аударыңыз. Сақтандыру немес басқа қызметтер міндетті емес екенін нақтылаңыз.
7. Мерзімінен өткен төлем тәртібін білу. Кешіктіру жағдайында қандай айыппұл қолданылатыны және өндіру процесі қалай жүретіні алдын ала белгілі болуы керек.
8. Тәуелсіз пікірлерге жүгініңіз. Бірнеше дереккөздегі клиент тәжірибесін салыстырыңыз, бір ғана пікірге сүйенбеңіз.

Осы қадамдардың барлығын жасау міндетті емес, бірақ біріншісі — тізілімді тексеру — ешбір жағдайда өткізіп жіберілмеуі керек.

Ақпарат қаншалықты жиі жаңартылады

Микроқаржы нарығындағы шарттар үнемі өзгеріп отырады: мөлшерлемелер қайта қаралады, акциялар аяқталады, лицензия мәртебесі өзгеруі мүмкін. Сондықтан:

• негізгі деректер мерзімді түрде қайта тексеріледі;
• лицензия мәртебесінде немес заңнамалық талаптарда елеулі өзгеріс болғанда ақпарат жедел жаңартылады;
• ескірген немес растауға келмейтін мәлімет анықталған жағдайда, материал жаңа тексеруге дейін уақытша алынып тасталады немес ескертумен белгіленеді.

Бұл тәртіп нарықтың серпінді сипатына байланысты — тұрақты мониторинг болмаса, кез келген салыстыру тізімі тез ескіреді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Рейтингте болу — займ міндетті түрде мақұлданады дегенді білдіреді ме?
Жоқ. Рейтингте болу тек ұйымның ашық тексеруден өткенін көрсетеді. Нақты өтінім бойынша шешім әрқашан МФО-ның ішкі скорингіне, сіздің төлем тарихыңызға және басқа факторларға байланысты.

Сіздер МФО-лармен ақылы серіктестікте боласыз ба?
Ұйымдардың рейтингте орналасуы төлемге байланысты емес. Бағалау критерийлері барлық ұйым үшін бірдей қолданылады.

ГЭСВ дегеніміз не және ол неге маңызды?
ГЭСВ — жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі, ол несиенің барлық қосымша шығындарын қоса алғанда нақты құнын көрсетеді. Тек номиналды мөлшерлемеге қарау жеткіліксіз — ГЭСВ толық суретті береді.

МФО тізілімде жоқ болса, бұл заңсыз дегенді білдіреді ме?
Бұл ұйымның тексеру сәтінде тізілімде расталмағанын білдіреді. Мұндай жағдайда шарт жасамас бұрын қосымша тексеру жүргізу қажет.

Пікірлерге қаншалықты сенуге болады?
Жалғыз пікір объективті бағалау бола алмайды. Біз бірнеше тәуелсіз дереккөздегі қайталанатын үрдістерге назар аударамыз, бір реттік шағымдарға емес.

Неге кейбір МФО шолуға кірмейді?
Себептер әртүрлі болуы мүмкін — тізілімде табылмауы, шарт туралы жеткілікті ашық ақпараттың болмауы немес қызыл жалауша белгілерінің анықталуы.

Мөлшерлеме мен шарттар қашан жаңартылады?
Нарықтағы өзгерістерге байланысты. Лицензия мәртебесі немес маңызды шарттарда өзгеріс болғанда деректер жедел қайта тексеріледі.

Займ алу алдында тағы не тексеру керек?
Толық шарт мәтінін, ГЭСВ мөлшерін, өтеу кестесін және мерзімінен өткен төлем бойынша қолданылатын шараларды міндетті түрде оқып, түсінген жөн.

Заңды ескертпе

Бұл материал ақпараттық сипатта және жеке қаржылық кеңес болып саналмайды. Редакция микрокредит бермейді, өтінімдер бойынша шешім қабылдамайды және белгілі бір МФО-ның атынан әрекет етпейді. Ұсынылған ақпарат жария қолжетімді дереккөздер негізінде дайындалған және материал жарияланған сәтте өзекті болып саналады, бірақ нақты шарттар мен мөлшерлемелер өзгеруі мүмкін. Шешім қабылдамас бұрын нақты МФО-ның ресми сайтындағы және шарттағы ағымдағы ақпаратты өз бетіңізше тексеруді ұсынамыз. Күмәнді жағдайларда ресми дереккөзге — АРРФР тізіліміне — жүгінген жөн.